Survoje al pontokulturo

Materialoj por la kosmopolita humanismo (homaranismo)

homaranismo hodiau · marburga manifesto · universala deklaracio pri homaj rajtoj · deklaracio pri homaranismo 1913 · la espero · pregho sub la verda standardo

Disvastigo kaj represo de tiu chi komputora versio kun fontindiko permesita!

antauparolo

Chu vi konas tiun problemon, kiun la socia psikologio nomas la „dilemon de malliberuloj“ („prisoner’s dilemma“)? Jen: Du personoj, suspektataj pro la sama krimo, estas arestitaj pro esploro. Ili trovighas en malsamaj cheloj kaj ne havas la eblecon por interparoli. Al ambau la jughisto sciigis: Se iu el la du konfesos la krimon kaj la alia ne, tiam la konfesinto estos libera, dum la alia estos aparte severe punita. Se ambau konfesas, tiam ambau ricevos mezgradan punon. Kion ili faru nun?

La dilemo ilustras la avantaghojn kaj malavantaghojn de kunagado kaj konkurado [GN1] . Ghi montras situacion, en kiu nepre valoras kunagi, sed en kiu la partioj ne povas sufiche konfidi unu al la alia. La malkonfido bazighas ne sur stulteco au malbonvolemo, sed ghi havas realajn strukturajn kauzojn, kiujn ignori estus danghera naiveco.

Vi certe rimarkas, ke la „dilemo de la malliberuloj“ strukture similas al la internacia dilemo rilate la malarmadon. Ghi komprenigas, kial interkonsento kaj kontraktoj pri malarmado tendencas fiaski – des pli, ju pli dangheraj kaj efikaj estas la armiloj koncernataj. Tio dolore klarigas, ke estas tute ne sukcespromese, batali rekte kontrau la nukleaj armiloj – spite al ties ekstrema danghereco. Antaue oni devas forigi la kialojn de la internacia malkonfido, do plenumi la – ja aprobindan! – bezonon je nacia sekureco, per nemilitaj rimedoj. La nobelpremiito C.H. Townes tute pravis dirante: „Ne la malarmado kondukos al la paco, sed la paco kondukos al la malarmado!“.

Ne malmultaj el ni pacifistoj provas kvazau forsugestii [GN2] la malkonfidon, sed tio ne daure sukcesas, char, kiel dirite, la malkonfido havas realajn strukturajn kauzojn kaj ne estas kauzita de stulteco au malbonvolemo.

Forigi la kialojn de la internacia malkonfido, tio signifas antau chio, eliri el la dilemo, do shanghi la dilemecan strukturon de la internaciaj rilatoj. Solvo interne de la dilemeca strukturo dubindas. Eliro el ghi estas „solvo de la dua ordo“, lau la terminologio de Watzlawick. Lau la ghisnunaj historiaj spertoj – vd. ankau chapitron 3.2. de „Homaranismo hodiau“ – ekzistas nur unu sukcespromesa strategio por shanghi tiun konstante malkonfidigan strukturon: Nome la komuna submetigho sub komunajn devigajn regulojn kaj potenchavajn instituciojn de sekurigado kaj konfliktsolvado. Ghuste tio jam nun garantias la internan pacon de chiuj ekzistantaj kaj funkciantaj shtatoj kaj federacioj de shtatoj. Por ke la tuta homaro ghuu tian pacon – kial ne chiuj shtatoj iom post iom konsistigu unu tutmondan shtaton – kompreneble ne unuforman, sed buntan kaj federaciecan? Certe tio ne eblas preter au kontrau la shtatoj, kiuj ja devus fordoni parton de sia suvereneco, sed nur kune kun ili, kaj grandparte fare de ili. La vojo povas, sed ne nepre devas konduki tra la unuighintaj Nacioj (UN).

Unue oni devas estigi taugan intelektan, spiritan klimaton por tio. Tiukoncerne la antauparolo de la konstitucio de UNESKO tute prave konstatas: „Since wars begin in the minds of men it is in the minds of men that the defense of peace must be constructed.“ („Char militoj komencighas en la mensoj de la homoj, tial la defendoj de la paco devas esti konstruataj en la mensoj de la homoj.“)

La kosmopolita humanismo de la Esperanto-movado, kies tradicia Zamenhofa nomo estas „homaranismo“, estas konscia kaj sistema penado helpi estigi chi tian intelektan, spiritan klimaton; estigi kaj disvastigi la necesajn scion kaj volon por atingi universalan pacon kaj homfratighon. Pli konkrete tio hodiau signifas i.a.:

- Ghenerale konsciigi la dilemon de la internaciaj rilatoj kaj la eblecon de „solvo de la dua ordo“ per estigo de efikaj tutmondaj konfliktsolvaj organoj.

- krei kaj/au kolekti, kaj disponigi la necesajn kaj dezirindajn „fako-“sciojn kaj spertojn,

- chiam kaj chie praktiki laj disvastigi metodojn kaj modelojn de paca konfliktsolvado, de paca kunvivado.

Jen la temaro de tiu chi broshuro.

Eble ni klarigu, ke la „Deklaracio pri Homaranismo“, publikigita de Zamenhof en 1913, havas nenian oficialan kaj devigan karakteron por la hodiaua homaranismo. Sed kiel plej matura versio de la chi-koncernaj Zamenhofaj deklaracioj ghi ankorau hodiau estas tre grava. En ghi pli gravas ghia spirito ol unuopaj punktoj eble disputindaj kaj jam ofte disputataj (ekz. la demando pri la landnomoj kaj la teozofiaj principoj). Vivas la kosmopolita humanismo, kiu naskis Esperanton, kaj al kies servo Esperanto estas destinita de D-ro Esperanto.

La humaneca internaciismo, kiun formulis Ivo Lapenna, estas ne nur iu parenca idearo, sed speciala formo de la homaranismo – formo aparte emfazanta la homajn rajtojn kaj vaste uzanta juristajn pensomodelojn kaj argumentadostrategiojn, eksplicite kaj implicite. (Chi-loke ni prenas la okazon por danki al Ivo Lapenna, ke li afable permesis al ni uzi lian bonegan tradukon de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj.)

La sennaciismo de Lanti estas idearo almenau parte homaranisma, char ghi estas provo kvazau amalgami la proletaran internaciismon kun la esperantista supernaciismo; ilin la sennaciismo radikaligas per la penado forigi chiujn spurojn de nacieco. Estas sufiche klare, kiurilate la sennaciismo konformas al la homaranismo, kaj kiurilate ne.

Finfine mi deziras danki al chiuj, kiuj kunhelpis pretigi tiun chi broshuron, precipe al Gunter Neue, kiu tajpis la manuskripton.

Marburg, februaro 1987 Helmut Welger

Helmut Welger:

Homaranismo hodiau

Konciza enkonduko

Ni jhuris labori,

ni jhuris batali,

por reunuigi

l’ homaron.

(El la „Pregho

sub la verda standardo”)

1. La celo de la Homaranismo; chefaj konfliktokampoj

La celo de la homaranismo estas, lau la vortoj de ghia iniciatinto Zamenhof, ke „la homoj iam kunfandighas en unu neutrale-homan popolon“.

Por atingi tiun chi celon, estas necese, koni en suficha grado tion, kio hodiau malhelpas tiun unuecon de la homaro. Do, en tiu kadro interesas ne nepre la kauzoj de la estigho de la malunueco, de la malpaco de la homaro, sed la kauzoj de ilia pludauro, kaj la kondichoj por forigi ilin.

Zamenhof opiniis, provinte dechifri la situacion en sia lando je la komencigho de la 20-a jarcento, ke la chefaj kauzoj de la malpaco inter la homoj estas la

- genta,

- lingva, kaj

- religia

egoismoj au – kiel Zamenhof ne malofte skribis – shovinismoj, kaj ke la genta shovinismo lastinstance estas nur sekvo de la lingva kaj religia shovinismoj. Tial li, tute konsekvence, chefe okupighis pri la lingva kaj religia kampoj.

El nia hodiaua vidpunkto ni povas dubi, chu oni povas tute limigi sin al la diritaj klasike Zamenhofaj konfliktokampoj. Por entute povi atingi sian finan celon, nome la „neutrale homan popolon“, la unuigitan kaj pacan homaron, oni supozeble devas konsideri ankau aliajn gravajn konfliktokampojn, parte sendependajn de la supre menciitaj; por ekzemplo: konfliktojn interne de la homo mem, ekonomiajn, ekologiajn, ideologiajn konfliktojn, k.t.p. Kaj nenio malhelpas nin, etendi la homaranismajn klopodojn ankau sur tiujn chi kampojn.

2. Chefaj trajtoj de la homaranismo

La esenco de la homaranismo ne kushas en la elekto de iuj specialaj konfliktokampoj, sed en ghia ghenerala penso- kaj agomaniero. Ghia plej karakteriza trajto estas supozeble ghia metodo por solvi konfliktojn – nome, serchi kaj krei ian fundamenton „neutrale homan“ kaj poste ne nur teoriumadi pri ghi, sed apliki ghin; ofte en federacieca maniero. Tiajn samajn tendencojn ni trovas jam en Esperanto, kiu ja estas tipe homaranisma kreitajho.

2.1. Identigho kun la homaro

Unue okazas shanghigho de la starpunkto, for de la identigo kun la partikularaj konfliktantaj interesoj, al la identigo kun la intereso de la tuta homaro.

Tio signifas, ke en la menciitaj konfliktokampoj neutrala starpunkto estas alprenata. Sed tiu chi neutrala starpunkto estas ne nur negative determinita kiel neidentigho kun unu el la konfliktantaj partioj, sed ankau pozitive, nome kiel identigho kun la komuna intereso de la tuta homaro. Do, la starpunkto estas ne nur „neutrala“, sed, lau la Zamenhofa lingvouzo, ankau „homa“. Tial Zamenhof emas uzi la vortkunmetajhon „neutrale-homa“.

Tiu chi najbareco de la nocioj enkadre de la homaranisma pensaro kauzas, ke en Esperanto la vorto „neutrala“, ech se ghi staras sola, havas iomete la aromon de „homa“; kaj inverse.

2.2. Konsciigo de la komune-homa, efektivigado de komune-homaj valoroj jam ekzistantaj

La homa, la komune-homa, ne estas io abstrakta por la homaranismo, sed la tuto de la estantaj naturaj kaj kulturaj komunajhoj au universalajhoj de la homaro; char kiel nura abstraktajho la homa ne ebligus vivan kaj stabilan identigon. Chiu homarano do devus dedichi grandan scivolemon al tiu temo – tio estas ero de la homarana mentalitato – kaj esti bone informita pri ghi.

La estantaj universalajhoj estas i.a.:

a. Antropologiaj universalajhoj, apartenantaj al la „naturo“ de la homo, kiuj eble estas kashitaj kaj distorditaj de civilizaciaj influoj, au kiuj estas malkonfesataj.

b. Historie ekestintaj kaj kreskintaj universalajhoj, kiuj estas akceptataj de la plej multaj homoj, almenau en la „progresintaj“ landoj; temas chi tie kaj pri faktaj kaj pri normaj universalajhoj, por ekzemplo:

- La ideo pri humaneco, ampleksante justecon kaj ties elementojn libereco (autonomio), egaleco (izonomio), frateco (solidareco).

- La homaj rajtoj de la UN-Deklaracio de la 10-a de decembro 1948 (grandparte la rajtoj de la individua autonomio).

- La Ora Regulo („Agu kun aliuloj tiel, kiel vi dezirus, ke ili agu kun vi.“)

- La internacia vortprovizo, kiun mencias la 15-a regulo de la fundamenta Gramatiko de Esperanto.

- K.t.p.

c. Virtualaj kulturaj universalajhoj. Kiel tiajn ni difinas la ghisnunajn rezultojn de la homaranismaj konfliktsolvaj klopodoj, kondiche ke ili

- koncernas antaue nesolvitan konflikton, kiu malhelpas la unuecon de la homaro,

- estas akceptitaj de la granda plimulto de la konsciaj homaranoj, kaj

- ne estas anstatauigitaj de la granda plimulto de la homaro (ne nur de la konsciaj homaranoj) per aliaj konfliktsovoj; en tiu lasta kazo temus pri konfliktsolvoj lau litero b. chi supre, kiuj estas devigaj por chiuj konsciaj homaranoj.

Ke la konsiaj homaranoj rigardas siajn konfliktsolvojn ne nur kiel internajn de la homaranistaro, sed kiel „virtualajn kulturajn universalajhojn“ de la tuta homaro, tio sekvas el ilia memidentigo kun la interesoj de la tuta homaro. Siajn konfliktsolvojn ili ellabora ne nur por sia propra utilo, sed kiel pioniran kaj avangardan modelon – launecese plibonigeblan – por la tuta homaro; ekz. Esperanton.

Chiujn valorojn kaj normojn komune-homajn la homaranoj penas efektivigi, konstante konsiderante che tio la faktajn antropologiajn komunajhojn. Zamenhof skribis: „Vi diras, ke pri tiu chi ideo jam antau ni paroladis chiam la veraj religiuloj, la humanistoj, la framasonoj k.t.p. ... Jes, sed la diferenco inter ili kaj ni estas tio, ke ili parolas kaj revas pri la frateco de la homaro kaj ni celas ghin praktike efektivigi; chiu vera religiulo, humanisto au framasono, kiu el la anaro de la parolantoj kaj revantoj transiras al la anaro de la efektivigantoj, farighas per tio ‘homarano’.“

2.3. Ellaborado kaj efektivigade de novaj konfliktsolvoj

Ne chiukampe jam ekzistas taugaj konfliktsolvoj. Tie la konsciaj homaranoj devas klopodi trovi akcepteblajn kaj konsenteblajn konfliktsolvojn, kaj modele vivi lau ili kaj disvastigi ilin.

Por raciigi kaj sciencigi la konfliktsolvan procezon, oni povas utiligi kaj iomete adapti la problemsolvajn modelojn evoluigitajn de la psikologio (D’Zurilla kaj Goldfried, Watzlawick, Mahoney k.a.). Ankau la ekonomio konas similajn modelojn. Lau la problemsolvaj modeloj oni povas distingi jenajn kvin shtupojn

(1) Ghenerala orientigho au sinteno

(2) Difino kaj formulado de la problemo au de la konflikto; serchado de superaj celoj

(3) Kreado de alternativoj

(4) Prijughado kaj decido

(5) Efektivigado (farado, elprovado, efektiveckontrolo)

Ni prilumu nun iomete pli detale la unuopajn shtupojn.

2.3.1. Shtupo 1: Ghenerala orientigho au sinteno

Chi tie temas pri la penso- kaj sentomaniero, kiu favoras la konfliktsolvadon, t.e. pri la „homarana mentalitato“ (mentalitato estas ne nur pensomaniero, sed ankau sento- kaj perceptomaniero). Jen kelkaj dezirindaj eroj de tiu mentalitato:

a. Akceptado de konfliktsituacioj kiel esencan parton de la homa vivo, kaj akceptado de la ebleco, efike kaj senperforte solvi ilin; toleremo; skeptikeco kontrau t.n. „absolutaj“ veroj. La „absolutan“ veron ni ne povas ekkoni, kaj ech se ni jam scius ghin, ni ne povus esti certaj, ke ghi estas tia. (Tion bone klarigis la evoluisma ekkonteorio de K. Lorenz, Vollmer, Wuketits k.a.)

b. Sensiveco kontrau konfliktoj, kapableco percepti konfliktojn.

c. Preteco al konduto kontrolata, gvidata de reguloj, al konduto pripensata en konfliktsituacioj. Nek tro haste nek tute ne reagi (haltu kaj pensu!).

d. Identigho kun la tuta homaro, ech solidareco kun chiuj vivestajhoj (vd. par. 2.1.).

e. Preteco ne nur revi, sed praktike kaj modele efektivigi (vd. par. 2.2.).

2.3.2. Shtupo 2: Difino kaj formulado de la problemo au de la konflikto; serchado de superaj celoj

Sur tiu chi shtupo oni devas anstatauigi la konfliktantajn subcelojn per nekonfliktantaj, kiuj same bone konformas al la komunaj superaj celoj. Chi tie ankorau ne temas pri prijughado au decido, sed nur pri kiel eble plej kreiva disponigo de kiel eble plej multaj alternativoj, pri kiuj oni decidu sur la sekvanta shtupo. Por ekzemplo, la metodo de „brainstorming“ (sovagha ideokreado) povas bone taugi por tio.

Ofte la solvo estos, konforme al la idearo de la homaranismo, ia federaciigo de la konfliktokampo. Do, la „neutralaj alternativoj“ ne nepre plene anstatauu la konfliktantajn poziciojn, sed ili ekzistu krom kaj paralele kun ili – „ne deshirante la homon de lia natura patrujo, nek de lia lingvo, nek de lia lingvo, nek de lia religianaro“ -, ne subpremante, sed relativigante ilin, farighante „dua lingvo“, „dua popolo“, ghenerale dirite, „neutrala fundamento“, „ponto“, k.t.p. Per tio, federacia sistemo de popoloj, religioj, lingvoj k.c. estos estigata; sistemo garantianta samtempe unuecon kaj variecon.

Iusence tiu chi chiukampa federaciismo estas la kvintesenco de la homaranismo.[GN3]

Ni ne kashu la fakton, ke Zamenhof imagis, ke tiu „federacia“ stato estos nur transira, kvankam eble longedaura. Sed ekzistas bonaj, ankau sciencaj argumentoj, deziri tiun kunplektighon de unueco kaj varieco kiel definitivan: Harmonion, ne unuformecon! La hodiaua homaranismo devas klare konscii, ke unuformeco estas kaj socie kaj biologie-evolucie danghera kaj malavantagha; kaj ke ioma bunteco kaj varieco de la kulturoj kaj vivmanieroj nepre necesas. – Anstatau „harmonio“ ni chi tie povus diri „paco“.

2.3.4. Shtupo 4: Prijughado kaj decido

2.3.4.1. Prijughado

Chi tie oni devas konsideri kaj faktojn kaj normojn.

- Antaukondichoj de la efektivigo (spertoj, kapabloj, sintenoj k.t.p.)[GN4]

- Konkretaj demandoj de la efektivigo (kiu faru kion, kiam kie, kiel?).

- Prijughado de rimedoj kaj kostoj por chiu el la partioj.

- Prijughado de la efikeco rilate la celon.

Konsiderendaj normoj ekzemple estas:

- Konformeco al la ghenerale validaj kaj superaj homaranismaj celoj kaj valoroj; ekz. al la „Fundamento de Homaranismo“; malakceptado de perfortaj solvoj; Ora Regulo; internacia juro, homaj rajtoj; humaneco.

- Konformeco al la nacia juro.

- Konformeco al la ceteraj esencaj celoj kaj valoroj de la partioj.

Normkolizioj [GN5] eblas, kaj devas esti solvitaj per la kutimaj juristaj kaj moralfilozofiaj metodoj.

Kiam lau la prijughado iu konfliktsolvo estas praktike netauga au kontraunorma, oni malakceptu ghin. Eventuale oni reiru al shtupo 3.

2.3.4.2. Decido

La plej taugan el la ellaboritaj solvoj oni elektu por realigi ghin. Tiu decido devus havi formon de interkonsento, au de chiuj konfliktantoj, au de iliaj komisiitoj au reprezentantoj.

2.3.5. Shtupo 5: Efektivigado (farado, elprovado, efikeckontrolo)

La elektita konflikt- au problemsolvo nun devas esti efektivigata. Che tio oni elprovu, chu vere la solvo montrighas tauga kaj efika. Se ne, oni ree eniru la problemsolvan procezon por plibonigi la solvon au serchi novan.

2.3.5.1. Subproblemoj sur shtupo 5

La efektivigado de la homaranismaj problem- kaj konfliktsolvoj renkontas specifajn malfacilajhojn (subproblemojn), kaj interne de la homaranisma movado kaj ekstere de ghi.

2.3.5.1.1. Unua subproblemo: Internaj malfacilajhoj de efektivigado

„Tuthomaraj“ problem- kaj konfliktsolvoj ghenerale staras sub la neesprimita atendo je perfekteco. Por ekzemplo, tuthomara lingvo estu ideala, perfekta lingvo; tuthomara shtato estu ideala, perfekta shtato, k.t.p. Sed perfekteco ofte ne estas atingebla; ne nur, char neperfekteco estas karakteriza eco de chio homa, sed char konfliktsolvoj parte devas esti kompromisaj. Kial? Ili devas plenumi postulojn kaj celojn parte kontraudirajn unuj al la aliaj. Plena atingado de celo estas perfekteco, kaj jam pro tio nenia kompromisa konfliktsolvo povas esti chiurilate perfekta. Che kompromisoj, pliproksimigho al unu celo ja povas rezultigi malproksimighon disde alia. Por ekzemplo, che la lingvo Esperanto ekzistas tia kontraudiro inter la celoj mallongeco kaj precizeco.

Krome, ofte ne chiuj eroj de solvo estas dedukteblaj el la bazaj postuloj kaj celoj; ofte tiuj lastaj difinas nur kadron, kiu estu pli-malpli arbitre plenigita. Arbitreco, ech se neevitebla, samsignifas partan nepravigeblon neeviteblan. Do tiuj arbitraj eroj povus esti anstatauigitaj per aliaj, sed ankau tiuj aliaj estus neeviteble parte arbitraj kaj nepravigeblaj.

Bedaurinde la troa, senlima atendo je perfekteco opiniigas multajn homojn, ke neutrale-homa lingvo, institucio k.t.p. komplete konformu al chiuj iliaj personaj valoroj, preferoj, gustoj. Chiun nekonformecon, ech malgravan, ili perceptas kiel forigendan neperfektecon.

Chi tio chiam denove povas endagherigi la interkonsentojn jam atingitajn kaj kondukas al senchesa debato pri shanghoj kaj plibonigoj, ne laste fare de nove bakitaj movadanoj, kiuj ankorau ne bone konas la treegan kompleksecon de la problemaro kaj la principan neatingeblecon de perfekteco che tiaj aferoj.

Pro tio jam ekde la komenco de la Esperanto-movado kaj de la homaranisma movado oni provis ‑ kaj ne tute sen sukceso ‑ fortikigi la stabilecon de la interkonsentoj per diversaj rimedoj, ekzemple per daura emfazado de ties netushebleco, per starigo de organizajhoj kun interkonsentitaj formalaj procedoj por eventualaj tamen necesaj kaj dezirindaj shanghoj, por tiel bridi kaj kanaligi la detruajn, sovaghajn energiojn de shanghemo kaj plibonigemo, kaj transformi ilin en utilajn progresigilojn.

Por ekzemplo, la valideco de la Esperanto-gramatiko estis fortikigita de la Fundamento de Esperanto kaj de la Bulonja Deklaracio. La Fundamento klare kaj insiste admonas pri la principo de netushebleco. Per la Fundamento la esperantistaro per si mem, do, antau kaj paralele kun UEA kaj aliaj esperantistaj organizajhoj, farighis ia organizajho: Vidu la detalan priskribon de la prilingvaj decidoorganoj kaj iliaj decidrajtoj en la Fundamento de Esperanto! Estis aparte ruza shakmovo de Zamenhof, nerimarkate transformi la esperantistaron en ian organizajhon, ghuste en la epoko, kiam la esperantistoj ankorau ne deziris formale organizighi ‑ per gramatika verko, kiu enhavis, sub la kashnomo „Antauparolo“, organizajhan konstitucion! Kaj ghis hodiau la plejmulto de la esperantistoj ne konscias pri tiu fakto ‑ sed tio ne gravas, char la funkciado de la Zamenhofa lingvo-organizajho ne dependas de tiu konscio; sufichas sekvi la normojn de la „Antauparolo“.

En la deklaracioj pri homaranismo Zamenhof esprimis la netusheblecon per la vorto „dogmo“. Kompreneble tiu vorto trafis kelkajn liberpensulajn kaj intelektulajn tabuojn kaj antipatiojn. Estus estinte pli bone, por ekzemplo, uzi la vorton „artikolo“, por tiel esprimi la necesan netusheblecon per termino sonanta malpli religie au “katolike”, sed pli juriste. La terminon „dogmo“ inspiris al Zamenhof supozeble la parte religia, teozofia temaro de la deklaracioj.

Plian rimedon por fortikigi la stabilecon sugestas la „Pregho sub la verda standardo“ ‑ lauintence ne nur poemo, sed ankau ia kredo kaj regularo ‑: nome la jhuron[1].

Pro chio chi tio estu forte rekomendata al chiu movadano:

- Sinretenemo kaj pripensemo koncerne postulojn je perfekteco;

- disciplino koncerne la jam faritajn interkonsentojn: „Pacta sunt servanda“ ‑ „kontraktoj devas esti observataj“.

Ghenerale, oni apliku, kaj grupe kaj individue, taugajn metodojn de psika ekzercado kaj stabiligado.

2.3.5.1.2. Dua subproblemo: Eksteraj malfacilajhoj de efektivigado

La homaranoj ne kontentighas per tio, rigardi siajn interkonsentojn kiel nur internajn. Male, ili rigardas ilin ja kiel „virtualajn kulturajn universalajhojn“ de la tuta homaro. El tio sekvas forta instigo disvastigi la homaranisman idearon; oni povus diri, instigo al ia „misio“.

Ke ghenerale ne estas la celo de tiu „misio“, forigi aliajn ideosistemojn, sed male, fari pontojn inter ili kaj kunigi ilin al federacia sistemo, tion devas montri ankau la manieroj de tiu „misio“: Ili ja estu energiaj kaj entuziasmaj, sed ne rigidaj kaj atakemaj. Ili estu toleraj kaj elastaj.

La „misio“ utiligu la spertojn kaj instruojn de religiaj komunumoj, de la retoriko, de la psikologio pri opinishanghado, de la merkatumado (marketing), k.t.p.

Chiu homarano ne nur konu bone la homaranismon, sed li lernu konvinki aliajn homojn pri ghia utileco (chefe ja ne temas pri vero, sed pri utileco!). Estus utile, aranghadi specialajn kursojn ankau pri tio. Krome dirite, unu el la plej bonaj metodoj por konvinki homojn estas, farighi mem alloga, en bona senco infekta modelo de la propagandata vivmaniero.

Krome oni uzu la metodojn de reklamo kaj de publika konatigado kaj simpatiigado („public relations“). La laste menciita ampleksas ‑ kiel oni povas legi en libroj pri merkatumado ‑ krom, unue, la kutimaj skribaj aktivadoj, due aranghojn, ekz. gazetarajn konferencojn, intervjuojn, partoprenojn en sportaj ludoj, prelegojn antau diversaj celgrupoj, kunlaboradon en laborgrupoj kaj organizajhoj, filmprezentadojn, ekspoziciojn. Trie ghi ampleksas prizorgadon, ekz. donacojn, fondajhojn, premiojn, patronadojn, invitojn, k.t.p.

2.4. Kelkaj gheneralaj postrimarkoj pri la konfliktsolva modelo

2.4.1. Hierarkia kombinado de problem- kaj konfliktsolvaj procezoj

Eble multaj legantoj jam rimarkis, ke sur chiu shtupo de la konflikt- kaj problemsolva procezo povas trovighi subproblemoj. Ankau por la subproblemoj oni povas apliki la problemsolvan modelon. Tiel la modelo helpas tre klare konsciigi la ghustajn sinsekvon kaj hierarkion de la problemsolvaj shtupoj.

2.4.2. Aplikado de sciencaj metodoj kaj ekkonoj

Krome tiu strukturado de la problemaro helpas fari ghustaloke la ghustajn, precizajn demandojn, kaj tio ebligas efikan utiligadon de sciencaj ekkonoj. Supozeble vi jam povas imagi, kiuj sciencoj sur kiuj shtupoj povus esti helpsciencoj de la homaranismo.

Per tio la homaranismo, almenau parte, mem farighas ia scienco: Nome teknologio pri konfliktsolvado, pri la konstruado de spiritaj pontoj.

2.4.3. Konfliktsolva modelo kaj konstrua etiko

Ni menciu, ke la „Konstruktive Ethik“ („konstrua etiko“, vd. P. Lorenzen: Normative Logic and Ethics, Mannheim 1969) rigardas kiel situacie kaj kulture nevariajn – do kvazau komune-homajn – regulojn, kiuj ebligas la starigon de komune proveblaj kaj akcepteblaj agoproponoj cele al racia konfliktsolvo,

1 la serchadon de komunaj superceloj, kaj

2 la anstatauigon de konfliktantaj subceloj per ne konfliktantaj.

Ghuste chi tio okazas sur la shtupoj 2, 3 kaj 4 de la problem- kaj konfliksolva modelo. Tial la homaranismo povas propriigi al si ankau la argumentojn de la konstrua etiko.

2.4.4. Aplikebleco de la konfliktsolva modelo por grupaj kaj intrapsikaj konfliktoj

Eble ne estas superflue mencii, ke la konfliktsolva modelo post eta adaptigho aplikeblas ne nur por konfliktoj koncernantaj la tutan homaron, sed ankau por konfliktoj interne de familioj, societoj, ja ech interne de personoj. Aparte lertaj variantoj de ghi estas certaj psikologiaj terapioteknikoj de la Familia Terapio, de la Milton-Erickson-a hipnoterapio kaj de la Neurolingvistika Programado.

3. Sub la lupeo: kelkaj detaloj

3.1. Lingva homaranismo: Esperanto - la domo de la kosmopolita spirito

Lau Elmar Holenstein (E. Holenstein, Menschliches Selbstverständnis. Ichbewußtsein - Intersubjektive Verantwortung - Interkulturelle Verständigung. Frankfurt am Main 1985) ideala internacia lingvo devus havi jenajn ecojn:

1. Neutralecon,

2. kunligitecon kun grava kulturo,

3. simplan strukturon

4. richecon je esprimoj.

Holenstein rimarkas, ke eco 2 iel kontraudiras al eco 1; tiel ke eblas nur ia kompromiso. La kontraudiron mildigas la fakto, ke origine nacia lingvo per daura internacia uzateco pli kaj pli neutralighas. Krome Holenstein opinias, ke al planlingvo kiel Esperanto mankas la eco 2, la kunligiteco kun grava kulturo.

Ni povas akcepti la liston de la ecoj de ideala internacia lingvo; tamen ni ne tute samopinias rilate la konsiderojn pri la neutraligho de nacia lingvo kaj pri la mankanta kunligiteco de Esperanto kun grava kulturo.

Ja oni devas koncedi, ke kiam nacia lingvo fakte funkcias kiel internacia lingvo, tiam ghi pli kaj pli neutralighas ‑ sed tre malrapide kaj nur parte kaj certagrade. Ghi neutalighas des malpli, ju pli granda estas la kultura, politika, civilizacia pezo de la origina parolantaro de tiu internacia lingvo.

La greka koiné (simpligita formo de la greka lingvo) estis kaj restis la lingvo de la helenismo, same kiel la latina estis kaj restis la lingvo de la romia imperio kaj ties postsekvantoj. Sendube la intergenta funkciado de tiuj lingvoj sufiche neneutrale favoris la grekan kaj romian kulturojn.

La funkciadon de la angla lingvo kiel internacia lingvo favoras la kulturon de la anglalingvaj popoloj, do ghi helpas estigi ian tutmondan „anglismon“ au „usonismon“, kiel oni povus diri analoge al „helenismo“. Chi tie mi ne volas kritiki tian kulturan hegemonion, sed nur konstati la tendencon.

Chiukaze ankau la „anglismo“ au „usonismo“ restas sufiche neneutrala. Ghi ne estas „universalismo“, „kosmopolitismo“, „homaranismo“.

Universala lingvo ne estu kunligata kun - kiel ajn sukcesa ‑ nacia kulturo, sed konsekvence kun la universalaj, kosmopolitaj kaj universaligindaj eroj, kiujn enhavas chiu au preskau chiu kulturo. Ni konsciigu al ni, ke eksplicite kosmopolitaj indeoj troveblas kiel tavolo en chiu kulturo. Vd. ekz. la vortojn de la japana Sakum Shozan, cititajn de Holenstein:

Kiam mi estis 20-jaragha, mi sciis, ke la homoj en provinco estas interligitaj;

kiam mi estis 30-jaragha, mi sciis, ke la homoj en nacio estas interligitaj;

kiam mi estis 40-jaragha, mi sciis, ke la homoj en mondo de kvin kontinentoj estas interligitaj.

Tiuj chi tavoloj de universalaj, kosmopolitaj kaj universaligindaj eroj de la plej diversaj kulturoj ‑ ili konsistigu la enhavon de vere tuthomara kulturo. La grava kulturo, kun kiu la neutrale-homa lingvo estu kunligita, do jam ekzistas, sed ghi ne estas iu el la partikularaj kulturoj; ghi estas la unuigho de la universalaj kosmopolitaj kaj universaligindaj eroj de chiuj kulturoj. Lingvo, kiu neniam estis lingvo de partikulara kulturo, sed kiu estis kreita el la spirito de la kosmopolitismo mem, estus la plej tauga medio de tiu kulturo: Esperanto. Ni enkonduku la diritajn kulturajn erojn en tiun medion, kiu iel estas ilia vera kaj propra. Tiel pli kaj pli efektivighas en Esperanto ankau la supre menciita eco 2 de ideala internacia lingvo, nome la kunligiteco kun grava kulturo ‑ kaj tute sen kontraudiro al eco 1, la neutraleco.

Modifante vorton de la germana filozofo Heidegger, oni povus diri, ke Esperanto estas la domo de la kosmopolita spirito. Tiu spirito ja ne nepre bezonas propran domon, ghi povas loghi en luprenita loghejo, ech en hotelo. Sed propra domo donas al ghi la eblecon tute libere evolui, vivi lau sia propra stilo, aranghi chion lau la propraj bezonoj, kaj atingi sian maksimuman forton.

3.2. Optimismo koncerne la atingeblecon de la universala paco

Unu metodo por forigi la dangheron de milito chiam en la historio sukcesis: Nome la submetigho de ghistiame potencialaj militopartioj sub devigajn komunajn regulojn kaj instituciojn de paca konfliktsolvado. Se ne konsideri la mitan staton de la milito de chiuj kontrau chiuj, la historia vojo kondukis tra triboj, tribaroj, shtatoj, ghis konfederacioj kaj paktosistemoj. Sed tiu pacigho estis nur interna; al ekstere tiuj organizajhoj plue restis potencialaj militopartioj.

Tiamaniere la nombro de la potencialaj militopartioj konstante malkreskis, sed ilia grandeco kaj potenco, iliaj sciencaj kaj teknikaj eblecoj por produkti armilojn konstante kreskis. Pro tio militoj farighis chiam pli grandaj, dangheraj kaj teruraj.

Tiel la malkresko de la nombro de potencialaj militopartioj proksimigis nun la dangheron de chioneniiga mondmilito.

Sed ju malpli granda estas la nombro de potencialaj militopartioj, des pli proksima estas la ebleco, submeti chiujn restintajn potencialajn militopartiojn sub komunajn regulojn kaj instituciojn de paca konfliktsolvado: Proksimighis nun la ebleco de la mondpaco.

Unu sama historia tendenco do alkondukas samtempe la eblecojn de mondmilito kaj mondpaco. Kiel Hölderlin diras:

Kie estas dangher’,

Tie kreskas ankau la savo.

Spite al la danghero do ni povas esti optimismaj pri la universala paco. Se ni estas optimismaj, ni povas pli energie kaj pli efike labori por la paco. Tiel la optimismo ech pravigas sin mem.

Ni konsciu, ke armiloj estas nur instrumentoj; estas la homo, kiu produktas kaj uzas ilin. Tial pacedukado estas ech pli grava kaj urgha ol malarmado; tial estas pli grave kaj urghe, evoluigi kaj chiam kaj chie praktiki kaj disvastigi metodojn kaj modelojn de paca konfliktsolvado, pacan mentalitaton. Unu el la plej efikaj servoj por la paco, kiujn unuopulo povas fari, eble estas: Enprofundighi en la homaranismon, praktiki ghin kaj disvastigi ghin.

3.3. Ekologia homaranismo: vivestajharanismo (bioaranismo)

En la lastaj jardekoj la homoj ekkomprenis, ke ekzistas interdependeco inter chiuj vivestajhoj de nia planedo, kaj ke la vivo de la homo ofte ne bone konformas al la ekologiaj necesoj. Tial la homaranismo nepre inkludu solidarecon ne nur kun chiuj homoj, sed kun chiuj vivestajhoj. Do, la homaranismo mem rigardu sin nur kiel elementon de ia vivestajharanismo (eble la vorto bioaranismo sonas pli bele; ghi signifas la samon).

Artikolo 15 de la Fundamento de Homaranismo tekstas: „Chiu vivu konforme al la ekologiaj necesoj.“ Kiel iomete konkretigi tiun normon? La ok biocibernetikaj [GN6] principoj, kiujn formulis Vester (F. Vester, Neuland des Denkens, München 1980, p. 81 kaj sekvaj), estas tauga kvintesenco de ekologia etiko de la homaranismo, se oni transformas ilin, el konstatoj pri naturaj procezoj, en normojn por chiuj strukturoj, funkcioj kaj organizajhoj faritaj de homoj. Tiam el la ok principoj farighas unu ghenerala normo kaj sep plikonkretigaj specialaj normoj. Jen do la normoj de ekologia etiko:

I. Ghenerala normo:

Chiuj strukturoj, funkcioj, organizajhoj, faritaj de la homo devas akordi kun la biologia naturo, ankau tiu de la homo mem.

II. Plikonkretigaj normoj: Precipe oni observu la jenajn regulojn:

1. Negativa retrokuplo superu pozitivan en interplektitaj reguligaj cirkloj.

2. Funkciado estu sendependa de kvanta kreskado.

3. Direktigho lau funkcio anstatau direktigho lau produktoj; varieco de produktoj.

4. Direktado kaj utiligado de mediaj fortoj; ne venki au subpremi kontraufortojn, sed utiligi ilin.

5. Plurfunkcia utiligado de produktoj, procedoj kaj organizaj elementoj.

6. Recirkuligo; kombinado de unudirektaj procezoj al cirkloprocezoj.

7. Simbiozo per utiligado de diverseco en densa kunestado.

Ankau tiuj normoj bezonas plian, detalan konkretigon kaj klarigon; sed tion ni ne povas fari en tiu chi konciza, enkonduka verketo pri la homaranismo. Ni forte rekomendas, ke oni konsultu specialajn verkojn pri la temo. Espereble ankau la Homarana Asocio baldau eldonos tiutemajn verkojn.

3.4. Religia homaranismo

3.4.1. La religia doktrino de Zamenhof

Ke unuopulo kuraghis, krei „neutrale-homan lingvon“ ‑ nome Esperanton ‑, jam estis shtono de falpushigho por multaj homoj; sed ke tiu unuopulo poste ech kuraghis proponi „neutrale-homan religion“, almenau „neutralajn religiajn principojn kaj morojn“, tio estigis fortan kontraustaron ankau de tiuj, kiuj estis akceptintaj la shokajhon de „neutrale-homa lingvo“.

Zamenhof iom post iom mildigis sian unuan proponon, tamen li esence restis che ghi. Sed en la lasta publikigita versio de la „Deklaracio pri Homaranismo“ de 1913 li iomete delokis la akcenton: Ne plu temis pri tio, krei religion, sed almenau pri tio, helpi forigi el la religioj kontrauneutralajn influojn, kaj helpi krei au akceptigi „neutrale-homan religion“. Konforme al tiu chi spirito la filino de Zamenhof, Lidia, decidis alighi al la bahaa religio, kiu estas speco de ekumena eklezio.

Sed la kuragheco de Zamenhof aspektas malpli shoke, se oni konsideras, ke li nek inventis nek intencis inventi religion, sed volis aposteriore kunmeti la religiajn universalajhojn, kiujn li supozis trovi en multaj religioj, kaj ke li limigis sin je tiuj universalajhoj konsistigantaj „religian principaron“, kaj ke li ne prezentis chiujn detalojn de kompleta religio. Tiu aposterioreco estas okulfrapa analogio al tiu de Esperanto. Kiel tiajn universalajhojn li prenis nur

- la ideon pri iu „plej alta, ne komprenebla forto, kiu estas la kauzo de la kauzoj en la mondo materia kaj morala“,

- la Oran Regulon („Agu kun aliuloj tiel, kiel vi dezirus, ke aliuloj agu kun vi“).

Kiel aldonan principon li prenis