La idoligo de la senescepteco

Kritikaj rimarkoj pri la doktrino de la „Analiza Skolo“

de Helmuto Velger [Helmut Welger]

 

 

La principoj de lingvoplanado

 

Planlingvo estas racie, t.e. celkonforme konstruita internacia lingvo. La celkonfor­meco, t.e. la taugeco, estas konkretigebla en aro da bazaj postuloj au principoj, ki­ujn plenumu tia internacia lingvo. Tiaj principoj, provizore ordigitaj lau graveco, estas ekzemple:

 

Principoj de celkonforma lingvoplanado

(laurange ordigitaj)

 

• unueco (Fundamento A5.4, A8.3; § 4.6 de la Bulonja Deklaracio)

• stabileco

• klareco, facila komprenebleco

• esprimada oportuneco (§ 4.5 de la Bulonja Deklaracio)

• facila lernebleco

• simpleco (malmulteco de reguloj, shparemo pri lingvaj rimedoj, senornameco)

• „reguleco“ („interna logikeco“, gheneraleco de reguloj, malmulteco de esceptore­guloj)

• fleksebleco

• viveco

• beleco

• mallongeco.

 

Tiuj principoj parte koincidas, parte kontraudiras unuj al la aliaj. Tiuj kontraudiroj ne estas logikaj kontraudiroj, sed celkonfliktoj. La solvo tial povas esti chiam nur opti­muma kompromiso. Absoluta perfekteco estas neatingebla, ja ech nedezi­rinda. Kiam unu el du konfliktantaj principoj estas perfekte plenumita, tiam suferas la alia. Ju pli grava estas iu principo, des pli gravas ghia relativa perfekteco. Baza mezuro de la graveco estas la grado, en kiu la koncerna eco kontribuas al la ghenerala celo de la lingvo: Esti kiel eble plej tauga internacia lingvo. Vd. ankau la apendicon.

 

 

La Fundamento ne estas aksiomaro, sed legho

 

Komencantoj kaj lingvoperfektigemuloj ofte trotaksas la principon de senescepteco kaj forgesas la aliajn principojn; alie dirite: ili trotaksas la glatecon de la surfaco, de la fasado de la lingvo. Tial ili emas absolutigi kaj idoligi la principon de senescepta gheneraleco, ne­glektante konkurantajn principojn ofte pli gravajn, kiuj limigas ghian aplikeblecon.

 

Ankau la „Analiza Skolo“ de Rikardo Shulco postulas senesceptan gheneralecon por chiuj eksplicitaj kaj implicitaj reguloj. Ghia idealo estas, ke Esperanto bazighu kvazau sur aksiomaro. Aksiomaro estas aro de normoj, kiuj pro logikaj kialoj nepre devas esti gheneralaj, senkontraudiraj kaj kompletaj, char alie ili tute ne povas funkcii (ekzemple matemati­kaj aksiomoj; la matematiko ne toleras esceptoregulojn). Pro tiu kompleteco chiuj detalaj reguloj estas logike dedukteblaj el la aksiomoj.

 

Sed Zamenhof prave diris: „Lingvo ne estas matematiko.“ La Fundamento ne estas aksiomaro, sed legho.  Legho estas aro de sociaj normoj. (Ni chi tie ne parolas pri „naturoleghoj“.) Ankau lingvaj normoj estas speco de sociaj nor­moj, char ili bazighas sur komuna interkon­sento. Tiaj normoj devas esti nek tute sen­kontraudiraj, nek lo­gike kompletaj. Kontraudiro inter leghaj normoj ne nepre estas logika kontraudiro, sed plej ofte ghi estas t.n. normkolizio. Normkolizioj kutime estas solvataj per jenaj metodoj:

• Se unu el la koliziantaj normoj estas pli altranga ol la alia, tiam la pli altranga normo nuligas la malpli altrangan. Ekzemplo: tutshtata legho nuligas kontraudirantan provincan leghon („Bundesrecht bricht Landesrecht“).

• Se ambau normoj estas samrangaj, tiam la pli speciala normo (esceptoregulo) sur sia tereno forigas la pli gheneralan normon au donas esceptan permeson („Lex specialis derogat legi generali“ - „Ausnahmen“, „Ausnahmeregeln“.)

 

La validaj normtekstoj klare pruvas la leghecon de la Fundamento:

 

Fundamento A2  Lau silenta interkonsento de chiuj esperantistoj jam de tre longa tempo la sekvantaj tri verkoj estas rigardataj kiel fundamento de Esperanto: 1.) La 16-regula gramatiko; 2) la „Universala Vortaro“; 3) la „Ekzercaro“. Tiujn chi tri verkojn la autoro de Esperanto rigardadis chiam kiel leghojn por li, kaj malgrau oftaj tentoj kaj delogoj li neniam permesis al si (almenau konscie) ech la plej malgran­dan pekon kontrau tiuj chi leghoj; li esperas, ke pro la bono de nia afero ankau chiuj aliaj esperantistoj chiam rigardados tiujn chi tri verkojn kiel la solan leghan kaj netusheblan fundamenton de Esperanto.

 

Per la Bulonja Deklaracio la tuta esperantistaro oficialigis tion:

 

Bulonja Deklaracio § 4.3  La sola unu fojon por chiam deviga por chiuj espe­rantistoj fundamento de la lingvo Esperanto estas la verketo „Fundamento de Esperanto“, en kiu neniu havas la rajton fari shanghon.

 

Ke ankau la ideoj (ne nepre la lingvajho) de la Antauparolo apartenas al tiu legho, tion iom nerekte klarigas jena teksto:

 

Fundamento A11.2  Leghan sankcion ili[1] ricevos nur en tia okazo, se ili estos ak­ceptitaj de la unua internacia kongreso de esperantistoj, al kiu tiu chi verko kune kun sia antauparolo estos prezentita.

 

Kiel konate, la esperantistaro akceptis la Fundamenton kune kun ghia Antauparolo je la 9-a de Augusto 1905. Ekde tiam ghi do propradifine estas ia legho. Shulco, la fondinto de la „Analiza Skolo“, rajtas kritiki la normajn bazojn de Esperanto, sed li kiel unuopulo ne rajtas shanghi ilin, char:

 

Bulonja Deklaracio § 4.1  Esperanto havas neniun personan leghdonanton kaj dependas de neniu aparta homo.

Kiamaniere la „Analiza Skolo“ nuligas esceptoregulojn

 

Fakte en la Fundamento, spite al la opinio de multaj esperantistoj, trovighas kelkaj malmultaj esceptoreguloj, precipe en la Ekzercaro, sed ne nur tie; ekz.

• la formo „unuj“;

• la uzado de la tabelvorta serio „tiel“, „kiel“ k.t.p. en la senco de „tiugrade“, „kiugrade“;

• la oficiala permeso de senfinajhaj kaj ech senapostrofaj nomformoj kiel „Vashington“;

• la permeso de duoblaj konsonantoj; ekz. en „Anno“, por eviti homonimon, char la principo de kla­reco estas pli grava ol la principo de simpleco; kaj en „Shillero“, por almenau parte konservi internacie konatan nomformon;

• la permeso, anstataui la substantivan finajhon per apostrofo.

Detala pristudo montras en chiu unuopa kazo, ke ekzistas bonaj lingvoplanadaj kialoj por la esceptore­guloj.

 

Kion faras la „Analiza Skolo“, por akordigi tiujn esceptoregulojn kun la postulo de nepra senescepteco? Jen:

• Lau la Antauparolo en la Fundamento povas trovighi „eraroj“; tio liveras al la „Skolo“ la bazan argumenton por povi nuligi au deklari neuzenda en la Fundamento chion, kion ghi opinias „erara“.

• Promociante la Fundamentan Gramatikon kaj la Universalan Vortaron „baza kodo“ (= sola fonto de „aksiomoj“),  ghi degradas la Ekzercaron „nura apliko“ de la „baza kodo“. Kaj char aksiomeca „baza kodo“ ne toleras esceptojn, la „Skolo“ rigar­das chiujn Ekzercarajn esceptojn el reguloj de la „baza kodo“ kiel „mallogikajhojn“, do „erarojn“ forigendajn.

• Iugrade por ghi „la logiko“ rolas sendepende de la „baza kodo“ kiel memstara normfonto. Kaze de kolizio kun reguloj bazitaj laudire rekte kaj sole sur „la logiko“, ghi provas deklari „erara“ au almenau forigenda la „malpli logikan“ regulon.

 

Chio chi tio estas malakceptebla, char:

• La „Skolo“ tute pretervidas, ke  lau la Antauparolo nur certaj malmultaj specoj de eraroj povas trovighi en la Fundamento. Escepte de chi tiaj eraroj, la Fundamento estas laudifine tute senerara; vd. pli malsupre.

•  La logiko koncernas nur la formalan ghustecon de la pensado, sed ghi ne povas ga­rantii ties enhavan veron au norman validecon. Ankau formallogike tute ghusta kon­kludado el malveraj premisoj liveras malveran rezulton. Do, antau chio la „Skolo“ devus kritike pripensi siajn proprajn normajn premisojn, sed ghuste tion ghi ne faras, char ghi hipnotigas sin mem per la prestigha nocio „logiko“.

• La logiko ne memstare povas generi sociajn normojn. La metodo de la „Skolo“ estas „logiko“ ne en strikta, sed nur en chiutaga nepreciza senco; prefere oni nomu ghin „lingvonorma rezonado surbaze de certa normsistemo“. Tia rezonado estus ak­ceptebla nur, se ghi bazighus sur la valida normsistemo de Esperanto. Vd. pli malsu­pre.

• La opinio, ke estas norma hierarkio inter la partoj de la Fundamento, havas nenian norman bazon. Male, la Antauparolo de la Fundamento tute sendistinge deklaras ilin leghoj. Do ili estas tute samrangaj. Vd. la supre cititajn normtekstojn.

• La Ekzercaro ne estas nur „apliko“, char ghia jura valideco ne dependas de la kon­formeco kun la Fundamenta Gramatiko, sed bazighas senpere kaj egalrajte sur la Bulonja Deklaracio kune kun la difino de Fundamento A2 (ambau normojn ni supre citis).

 

 

Kiaj „eraroj“ povas trovighi en la Fundamento?

 

La rekte lingvonormigaj partoj de la Fundamento (Gramatiko, Ekzercaro, Universala Vortaro, Aldonoj) laudifine enhavas neniujn erarojn koncerne Esperanton, char ili mem estas la netushebla kriterio de lingva ghusteco en Esperanto. Estas vero, ke lau la Antauparolo la Fundamento povas en­havi „erarojn“. Sed oni devas precize legi la koncernan tekston, por ekkoni, ke te­mas pri aliaj specoj de eraroj: Zamenhof tie parolas

Memkompreneble preseraroj ne povas esti netusheblaj, char che ili ja ne te­mas pri la vera teksto de la Fundamento; kaj por eraraj, nelertaj au nebonaj naci­lingvaj esprimoj ekzistas eksterfunda­mentaj kriterioj de ghusteco kaj era­reco, char la Fundamento ja nenion povas preskribi al la lingvoj angla, franca, ger­mana, rusa kaj pola. Nur koncerne Esperanton la Fundamento estas senerara.

 

Atente legu la norman tekston:

 

Fundamento A4 Havante la karakteron de fundamento, la tri verkoj represitaj en tiu chi libro devas antau chio esti netusheblaj. Tial la legantoj ne miru, ke ili trovos en la nacia traduko de diversaj vortoj en tiu chi libro (precipe en la angla parto) tute nekorektite tiujn samajn erarojn, kiuj sin trovis en la unua eldono de la „Universala Vortaro“. Mi permesis al mi korekti nur la preserarojn; sed se ia vorto estis erare au nelerte tradukita, mi ghin lasis en tiu chi libro tute senshanghe; char se mi volus pli­bonigi, tio chi jam estus shangho, kiu povus kauzi disputojn kaj kiu en verko funda­menta ne povas esti tolerata. La fundamento devas resti severe netushebla ech kune kun siaj eraroj. La erareco en la nacia traduko de tiu au alia vorto ne prezentas grandan malfelichon, char, komparante la kuntekstan tradukon en la aliaj lingvoj, oni facile trovos la veran sencon de chiu vorto; sed senkompare pli grandan dangheron prezentus la shanghado de la traduko de ia vorto, char, perdinte la severan netusheblecon, la verko perdus sian eksterdordinare necesan karakteron de dogma fundamenteco, kaj trovante en unu eldono alian tradukon ol en alia, la uzanto ne havus la certecon, ke mi morgau ne faros ian alian shanghon, kaj li perdus sian konfidon kaj apogon. Al chiu, kiu montros al mi ian nebonan esprimon en la Fundamenta libro, mi respondos trankvile: jes, ghi estas eraro, sed ghi devas resti netushebla, char ghi apartenas al la fundamenta dokumento, en kiu neniu havas la ra­jton fari ian shanghon.

 

Lau la Antauparolo do la sola speco de eraroj, kiujn la Ekzercaro povas enhavi, estas nur preseraroj. La ironio estas, ke lingvaj eraroj povas trovighi ghuste en la Universala Vortaro, kiun Shulco kalkulas al la „baza kodo“.

 

 

La „logiko“ (= lingvonorma rezonado) de la „Analiza Skolo“

 

Multaj eldiroj de la „Skolo“ sugestas, ke ghi uzadas la „logikon“ kiel memstaran normfonton.  Sed la logiko ne taugas por memstare generi sociajn normojn. Ghi po­vas nur fari konkludojn el tiuj. Kaj ghi povas garantii nur la formalan ghustecon de la konkludado, sed ne la enhavan veron de la konkludajho. La enhava vereco plene dependas de la vereco de la premisoj. Io analoga validas pri la valideco de la kon­kludajho kiel socia normo. Do, se oni volas dedukti validajn sociajn normojn, tiam almenau unu el la du  premisoj jam mem devas esti tia normo. Tial la „logiko“ de la „Skolo“ ne povas esti pura logiko en strikta, scienca senco, sed „logiko plus diver­saj normaj premisoj“, kiuj al la „Skolo“ ial shajnas memkompreneblaj. Pli bone dirite, chi tie temas pri lingvonorma rezonado - bedaurinde ne surbaze de la validaj normoj de la Bulonja Deklaracio, kio estus tute en ordo, sed lau la privata dok­trino de Shulco.

 

Lau Shulco (1985) la „Kvinlingva Gramatiko vere permesas per apliko de la logiko determini la tu­tan lingvon ghis la plej lastaj detaloj“. Alivorte: la „baza kodo“ rolas kiel norma premisaro. Sed ghi ne sufichas: nur se la Gramatiko estus (kompleta) aksio­mosistemo, ghi liverus chiujn bezonatajn premisojn. Ni jam konstatis, ke tia ghi ne estas. Ankau la „Analiza Skolo“ ne povas ignori, ke la „baza kodo“ - ech se ghi havus aksioman karak­teron - en la dirita senco ne estus kom­pleta.

 

Do la „Skolo“ bezonas kompletigajn normfontojn. Trarigardante la verkojn de la „Skolo“, oni ekkonas, ke kiel tiaj servas i.a.

• nesistemaj lingvoplanadaj konsideroj,

• etimologiaj konjektoj (Shulco 1987, p. 56),

• ia „logika instinkto“ (Shulco 1987, p. 194, p. 196), kiu ne klare estas distingebla de romanista (latinida) lingvosento,

• la reguloj kaj modeloj de la Ekzercaro (Shulco 1991, p. 11), sub la kondicho, ke ili ne kontrauas la „bazan kodon“. (Do, la Ekzercaro rolas chi tie kiel legho de malpli alta rango; ni jam klarigis, ke tio estas erara, char ghi estas samranga.)

• Krome, autoritatan, kvazau-norman karakteron havas ankau la verkaro de Ludoviko Mimoo.

 

Oni povas pridubi, chu la „Skolo“ plene konscias, ke ghi chi tie enkondukis normojn, kaj kiajn. Kiel ajn - en chiu okazo surbaze de tiuj normfontoj ghi facile povas dedukti au „malkovri“ novajn regulojn; kaj chiu nova regulo povas kolizii kun jam ekzistantaj elementoj de la Ekzercaro au de la tradicia ling­vouzo. Per tio la „Skolo“ daure po­vas trovadi novajn „erarojn“ forigendajn. La rezulto de la konstanta malkovrado de novaj reguloj kaj forigado de „eraroj“ estas propra varianto au dialekto de Esperanto, kiun oni povus nomi „Regula Esperanto“. Ghian aspekton determinas ne „la logiko“, sed la kashe enkondukitaj normaj premisoj. Ne mirige, ke ghi aspektas iom latinida.

 

La „Skolo“ provas akceptigi sian dialekton helpe de la prestigho de la nocio „logiko“, kiu servas kiel Troja chevalo por - supozeble ech bonafide (!) - kontrabandi la diritajn parte dubajn kaj disputindajn normfontojn. Shulco kredas kaj kredigas per sia emo­cia, reto­rike lerta stilo, ke jam en la nura logiko - „la unika, universala, al chiuj ho­moj komuna logiko, kiu estas tiu de la scienco“ (Shulco 1985) - la „Skolo“ posedas la universalan solvometodon por chiuj lingvaj problemoj. Tiu kredo ofte sorbigas liajn eldirojn per certa morala patoso. Tial li emas en la nomo de la neerarpova lo­giko kategorie or­doni au malpermesi, kie eblas nur mo­destaj privataj konsiloj, kiuj, ech se akcepte­blaj, neniel estas devi­gaj.

 

 

Resumo

 

Resume ni povas diri:

• En Esperanto ne absoluta senescepteco, sed kiel eble plej granda taugeco kiel internacia lingvo estas la plej grava principo.

• La Fundamento ne estas aksiomaro, sed ia legho.

• Chiuj partoj de la Fundamento estas samrangaj.

• Kaze de normkolizioj interne de la Fundamento temas ne pri logikaj kontraudiroj au eraroj, sed pri esceptoreguloj.

• La Ekzercaro povas enhavi preserarojn, sed ne lingvajn erarojn.

 

Interesatoj pri la tuta temo povas trovi pliajn detalojn en mia studo „Kontribuoj al la norma espe­ran­tologio“; vd. la suban literaturliston.

 

 

Apendico

 

Zamenhof: Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia

(Zamenhof 1929, eltirajho)

 

Dum Esperanto bonege kontentigas chiujn postulojn, kiuj povas esti farataj al lingvo internacia (eksterordinara fa­cileco, precizeco, richeco, natureco, vivipoveco, fleksebleco, sonoreco k.t.p.), chiu el tiuj projektoj penas plibo­nigi unu ian flankon de la lingvo, oferante por tio chi kontrauvole chiujn aliajn flankojn. Tiel ekzemple multaj el la plej novaj projektistoj uzas la sekvantan ruzajhon: sciante, ke la publiko taksas chiun projekton konforme al tio, kiel al ghi ri­latos la instruitaj lingvistoj, ili zorgas ne pri tio, ke ilia projekto estu efektive tauga por io en la prak­tiko, sed nur pri tio, ke ghi en la unua minuto faru bonan impreson sur la lingvistojn; por tio ili prenas siajn vortojn preskau tute sen ia shangho el la plej gravaj jam ekzistantaj lingvoj naturaj. Ricevinte frazon skribitan en tia pro­jektita lingvo, la lingvistoj rimarkas, ke ili per la unua fojo komprenis tiun chi frazon multe pli facile ol en Esperanto - kaj la projekti­stoj jam triumfas kaj anoncas, ke ilia „lingvo“ (se ili iam finos ghin) estos pli bona ol Esperanto. Sed chiu prudenta homo tuj konvinkighas, ke tio chi estas nur iluzio, ke al la malgrava principo, elmetita pro montro kaj allogo, tie chi estas oferitaj la princi­poj plej gravaj (kiel ekzemple la facileco de la lingvo por la nekleruloj, flek­sebleco, richeco, preci­zeco k.t.p.), kaj ke, se simila lingvo ech povus esti iam finita, ghi en la fino nenion donus! Char se la plej grava merito de la lingvo internacia konsistus en tio, ke ghi kiel eble plej facile estu tuj komprenata de la instruitaj lingvistoj, ni ja por tio chi povus simple preni ian lingvon, ekzemple la latinan, tute sen iaj shanghoj, - kaj la instruitaj lingvistoj ghin ankorau pli facile komprenos per la unua fojo! La principo de kiel eble plej malgranda shanghado de la naturaj vortoj ne sole estis bone konata al la autoro de la lingvo Esperanto, sed ghuste de li la novaj projektistoj ja prenis tiun chi prin­cipon: sed dum Esperanto prudente kontentigas tiun chi principon lau me­zuro de ebleco, penante plej zorge, ke ghi ne kontrauagadu al aliaj pli gravaj principoj de lingvo internacia, la pro­jektistoj turnas la tutan atenton nur sur tiun chi principon, kaj chion alian, nekompareble pli gravan, ili fordonas kiel oferon, char ku­nigi kaj konsentigi inter si diver­sajn principojn ili ne povas kaj ech ne havas deziron, char ili mem ne esperas doni ion pretan kaj taugan, sed ili volas nur fari efekton.

 

 


[1]Nome la ideoj esprimitaj en la Antaparolo (ne ties lingvo!), vd. A11.1.